Ze liggen onder fietspaden, in speeltuinen en zelfs bij herdenkingsmonumenten: staalslakken, of bouwstoffen waarin staalslakken zijn verwerkt. Niemand weet precies waar, maar de zorgen om milieu en gezondheid groeien.
Gemeenten zitten met vragen, experts uiten zorgen, en toezichthouders trekken aan de bel. Toch is het onderwerp voor veel mensen nog ongrijpbaar. Kirsten Stegeman, bodemadviseur bij Tetra Tech, legt aan de hand van zeven prikkelende stellingen uit wat er speelt.
Staalslakken in de bodem: een verborgen uitdaging
Staalslakken zijn een grijs en steenachtig materiaal dat in Nederland veelvuldig is toegepast als bouwstof. Je vindt ze als fundering onder wegen, als ophoging van dijken of als vulling van geluidwallen. Ze zijn een bijproduct van de staalproductie en worden hergebruikt vanwege hun constructieve eigenschappen. Maar wat betekent dat voor de bodemkwaliteit?
Kirsten Stegeman weet daar alles van. Als bodemadviseur bij Tetra Tech voert ze in heel Nederland bodemonderzoek uit en komt ze staalslakken regelmatig tegen. In opdracht van gemeenten brengt ze mogelijke risico’s in kaart. Ze is gespecialiseerd in onderzoek naar bodemverontreinigingen en heeft veel ervaring met het analyseren van locaties waar zogenaamde Duomix is toegepast. Duomix is een mengsel waarin onder andere staalslakken zitten.
In dit artikel reageert Kirsten op zeven stellingen. Samen geven die een helder beeld van een complex en vaak onderbelicht vraagstuk: de impact van staalslakken op onze leefomgeving.
Wie staalslakken toepast, maakt de bodem onherroepelijk viezer
In veel gevallen klopt dat helaas. Staalslakken bevatten naast een hoge pH ook zware metalen. Wanneer slakken in contact komen met regen- of grondwater, kunnen die stoffen loskomen. Een proces dat we ‘uitlogen’ noemen. Dat is niet zonder gevolgen.
Door het productieproces van staal zit er namelijk veel kalk in de slakken. De bouwstof heeft daardoor een hoge pH bij aanleg. Wanneer het aanwezige kalk reageert met CO₂ uit regen- of grondwater, wordt het water basisch en verstoort dat de natuurlijke balans in de bodem. Planten nemen minder voedingsstoffen op, het bodemleven raakt uit evenwicht, en op sommige plekken groeit er letterlijk niks meer. Door de hoge pH is de kans ook groter dat zware metalen uit kunnen logen naar de bodem.
Wanneer staalslakken niet correct worden toegepast, bijvoorbeeld zonder afdekking of op locaties met een hoge grondwaterstand, bestaat het risico dat de bodem aantoonbaar achteruitgaat.
Het toepassen van staalslakken is legaal, dus dan zal het wel veilig zijn
Dat is een misverstand. Ook toepassingen die geheel binnen de regels vallen, kunnen milieuschade veroorzaken. De Inspectie Leefomgeving en Transport vond onder andere op negen van de tien onderzochte legale toepassingen toch milieuproblemen.
De regelgeving biedt momenteel dus te weinig bescherming. Iets ‘mag’ op papier, maar de vraag is: wat doet het toepassen van staalslakken in de praktijk met de bodem en het milieu?
Staalslakken zijn een hardnekkig afvalprobleem dat we hebben onderschat
Ooit dachten we: We hebben naast puin ook reststoffen uit de hoogovens. Die gebruiken we dan als alternatief. Het leek een prima bouwstof. Maar inmiddels weten we beter: het loogt uit, bevat zware metalen en tast het milieu aan.
Wat het lastig en complex maakt, is dat het al op veel plekken in de vorm van Duomix of Graustabiel ligt. We dachten circulair bezig te zijn, maar nu blijkt dat het toch minder positief is, dan werd gedacht.
De overheid heeft totaal geen grip op waar staalslakken liggen
Ik denk dat dat wel klopt. Uit onderzoek van Investico journalisten blijkt dat op zeker 115 locaties staalslakken zijn toegepast, maar dat is waarschijnlijk nog lang niet alles. Gemeenten hebben vaak geen compleet overzicht. Informatie staat soms verstopt in oude bestekken of archieven.
Zonder goed beeld kun je geen risico’s inschatten. Daarom is stap één: inventariseren. Waar ligt het, hoe is het toegepast en hoe lang ligt het er al? Pas daarna kun je bepalen waar actie nodig is.
Als staalslakken op of onder een fietspad liggen, is er niks aan de hand
Dat hangt af van de situatie. Bij gebruik van staalslakken als fundering moet het goed zijn afgedekt. Laat ik als voorbeeld het toepassen ervan bij de verharding voor een voet- of fietspad geven. Slakkenhoudende producten, zoals Duomix of Graustabiel, harden uit zodra ze reageren met water. Dat is ook de bedoeling bij aanleg: het contact met regenwater start een chemisch proces, waardoor de stof uithardt en regenwater van het pad beter afstroomt in plaats van dat het infiltreert.
Als Duomix of Graustabiel goed is uitgehard, stuift het niet meer, en kunnen kinderen er niet meer in spelen. Hierdoor zijn de gezondheidsrisico’s een stuk minder. Maar in gebieden met hoge grondwaterstanden, of als het materiaal onvoldoende uithardt, kunnen alsnog zware metalen vrijkomen. ‘Niks aan de hand’ is dus te kort door de bocht. Je moet altijd kijken naar de lokale omstandigheden en of het materiaal daar echt veilig ligt.
Uit onderzoek van het RIVM blijkt overigens dat verontreiniging meestal beperkt blijft tot de directe omgeving van de toegepaste bouwstof in fietspaden.
Dat staalslakken in speeltuinen liggen, laat zien hoe risicovol het beleid is
Mee eens. Ik heb zelf onderzoek gedaan op locaties waar staalslakken zijn gebruikt in wandelpaden. Daar zijn de risico’s beperkt doordat het vast materiaal is. Er zijn ook locaties bekend waar het gebruikt is als los materiaal. Dat lijkt onschuldig, maar het stuift, mensen komen ermee in contact, en kinderen spelen er letterlijk bovenop.
In Den Haag kregen kinderen last van hoestbuien en geïrriteerde ogen. Dan weet je: dit hoort hier niet. Je moet dit soort reststoffen niet gebruiken op plekken waar mensen er direct aan worden blootgesteld.
Toezichthouders en de Tweede Kamer roepen inmiddels op tot strengere regels. Sommige gemeenten hebben het gebruik van staalslakken zelfs al in de ban gedaan. Dat is natuurlijk niet voor niets.
Gemeenten moeten nu in actie komen, anders is het straks te laat
Zeker. Dit is hét moment om verantwoordelijkheid te nemen. Begin bij het begin: inventariseer waar staalslakken zijn toegepast. Duik in de archieven en kijk in welke bestekken staalslakken zijn toegepast. Ga vervolgens de risicolocaties in kaart brengen: zijn het speeltuinen, parken of andere locaties? Want zolang je niet weet waar het ligt, kun je de risico’s ook niet beheersen.
Daarna volgt het onderzoek: veldwerk, monsters nemen, analyseren en rapporteren. Tetra Tech ondersteunt gemeenten in elke stap.
Over staalslakken
Wat zijn staalslakken?
Staalslak is een bijproduct van de staalproductie. Het ontstaat bij de omzetting van ruwijzer naar staal. De gestolde staalslak is een steenachtig materiaal (vergelijkbaar met wat je uit sommige steengroeves haalt).
Hoe ontstaan staalslakken?
De staalslak ontstaat bij de raffinage van vloeibaar ruwijzer naar vloeibaar staal. De vloeibare slak die ontstaat drijft in een laag op het staal. De slaklaag wordt afgegoten en afgekoeld, waarna de slak wordt gebroken en het nog aanwezige ijzer zo veel mogelijk wordt verwijderd en hergebruikt.
Hulp bij onderzoek naar staalslakken?
Als expert in bodemonderzoek helpen we gemeenten bij elke stap: van inventarisatie, veldwerk en monstername, analyse en rapportage. Geen overzicht is ook geen grip. Wij helpen je om dat wél te krijgen. Kijk voor meer informatie op onze uitgebreide pagina over bodemonderzoek.
Benieuwd wat we voor jou kunnen betekenen? Onze experts denken graag mee.
