Kankerverwekkend. Giftig. Schadelijk voor de voortplanting. Zo’n etiket zet organisaties direct op scherp. Maar hoe groot is het risico op de werkvloer écht? Toxicoloog Joanne Salverda houdt zich al bijna twintig jaar met die vraag bezig. Ze werkte onder meer bij het RIVM en Nouryon en is bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor Toxicologie. Haar boodschap: “Staar je niet blind op classificaties. Kijk ook waaraan mensen daadwerkelijk worden blootgesteld.”
PFAS in eieren. Microplastics in het menselijk lichaam. Stoffen op de werkvloer die ineens het stempel kankerverwekkend krijgen. Wie het nieuws volgt, krijgt al snel het gevoel dat chemische risico’s overal zijn. Maar wanneer vormt een stof daadwerkelijk een risico? En wanneer zorgt een classificatie vooral voor onrust? Dat onderscheid vormt de kern van het werk van toxicoloog Joanne Salverda. Sinds september versterkt ze het team van Tetra Tech. In de afgelopen twee decennia leerde ze het vak kennen vanuit de academie, overheid, advieswereld én industrie.
Je werkt al bijna twintig jaar als toxicoloog. Waar begon dat?
“Na mijn studie in Wageningen en mijn promotie in Leiden ben ik in 2007 als toxicoloog begonnen. Daarna werkte ik bij het RIVM, Royal Haskoning, TNO Triskelion, FrieslandCampina en Nouryon. Risicobeoordeling van stoffen liep en loopt als een rode draad door mijn werk. Van voedingsstoffen en additieven tot en met industriële chemicaliën en stoffen in consumentenproducten.”
“Bij Nouryon (wereldwijde leider op het gebied van speciale chemicaliën) hield ik me onder meer bezig met chemische veiligheid en blootstelling op de werkplek. Als programmamanager leidde ik een wereldwijd programma om potentieel gevaarlijke stoffen op te sporen en te beoordelen. Het uiteindelijke doel: betere beheersmaatregelen op de werkplek en waar nodig overstappen op veiligere en duurzamere alternatieven.”
Wat trekt je zo aan in het vak?
“Dat ik met mijn kennis direct kan bijdragen aan een veiligere omgeving. Op de werkvloer, maar ook bij mensen thuis. Chemische stoffen zijn overal. Ze zitten in consumentenproducten en voeding en spelen een rol in het binnenmilieu. Toxicologie helpt om te bepalen wanneer blootstelling een gezondheidsrisico vormt en wat je daaraan kunt doen.”
“Juist die verbinding met de dagelijkse praktijk vind ik belangrijk. Je kunt achter je bureau een prachtige beoordeling maken, maar uiteindelijk wil je dat mensen daar in de praktijk iets aan hebben.”
Organisaties schrikken als een stof een nieuwe gevarenclassificatie krijgt. Terecht?
“Niet per definitie. Ik krijg regelmatig vragen over stoffen die bijvoorbeeld een nieuwe CMR-classificatie krijgen. CMR staat voor carcinogeen, mutageen of reprotoxisch: stoffen die kanker kunnen veroorzaken, het erfelijk materiaal kunnen beschadigen of schadelijk kunnen zijn voor de voortplanting.”
“Zo’n classificatie vraagt om aandacht, maar vertelt niet het hele verhaal. Voor een goede risicobeoordeling kijk je ook naar de potentie van een stof én naar de daadwerkelijke blootstelling. Simpel gezegd: gevaar keer blootstelling is risico. Dat onderscheid is belangrijk voor werkgevers. Kijk dus niet alleen naar wat een stof in theorie kan doen, maar onderzoek ook hoe medewerkers ermee in aanraking komen.”
Waar zie je dat onderscheid momenteel terug?
“Een actueel voorbeeld is de discussie over ethanol. Er wordt gesproken over een mogelijke strengere classificatie als CMR-stof: in dit geval schadelijk voor de voortplanting. Zo’n classificatie kan grote gevolgen
hebben. Ethanol is namelijk een belangrijk bestanddeel van veel reinigings- en desinfectiemiddelen. In ziekenhuizen en bij uitbraken van infecties spelen die middelen een belangrijke rol bij de bestrijding van virussen, bacteriën en schimmels.”
“Daar zit voor mij het dilemma. Natuurlijk moeten we gevaarlijke eigenschappen van een stof serieus nemen. Maar een classificatie vertelt nog niet hoe groot het risico in de praktijk is. Daarvoor moet je ook
kijken naar de potentie van de stof en hoeveel mensen eraan blootstaan. Als een strengere classificatie gevolgen heeft voor het gebruik of de beschikbaarheid van desinfectiemiddelen, moet je die gevolgen óók meewegen. Ik hoop daarom dat de discussie over ethanol leidt tot meer aandacht voor de stap van gevaar naar daadwerkelijk risico.”
Waar maken we ons volgens jou juist te weinig zorgen over?
“Dan kom ik dicht bij huis. Ook als moeder maak ik me zorgen over goedkope producten die rechtstreeks via webshops van buiten de EU onze huizen binnenkomen. Denk aan kleding, make-up en sieraden. Daar kunnen stoffen in zitten die binnen de Europese Unie niet zijn toegestaan.”
“Met mijn eigen kinderen praat ik daar ook over. Europese regels voor productveiligheid bestaan niet voor niets. Wat mij betreft moeten voor online aankopen dezelfde veiligheidseisen gelden als voor producten die je hier in een winkel koopt. Dat geldt ook voor chemische stoffen: het kan niet zo zijn dat een stof in Europa onder een streng regime valt, terwijl diezelfde stof buiten de EU, bijvoorbeeld in China, open en bloot wordt gebruikt.”
Je leest dagelijks over PFAS, microplastics en nieuwe chemische risico’s. Hoe onderscheid je als organisatie een echte bedreiging van een hype?
“Door steeds twee vragen te stellen: hoe gevaarlijk is de stof en hoe groot is de daadwerkelijke blootstelling? Bij PFAS en microplastics komen die twee samen. PFAS hoort niet in onze eieren thuis en microplastics wil je niet in menselijk weefsel aantreffen. De aandacht daarvoor is dus terecht.”
“Voor organisaties betekent dat: ga niet af op de hoeveelheid aandacht die een stof krijgt, maar breng de blootstelling in kaart. Meten helpt om feiten van aannames te scheiden. Pas dan weet je hoe groot het risico is en welke maatregelen nodig zijn. Juist daar komen toxicologie en arbeidshygiëne samen: meten wat er gebeurt en beoordelen wat dat betekent voor de gezondheid.”
Wat staat werkgevers de komende jaren te wachten?
“Door nieuwe toxicologische onderzoeken komt steeds meer kennis beschikbaar over de eigenschappen van stoffen. De Europese chemiewetgeving REACH speelt daarin een belangrijke rol. Ik verwacht vooral
meer informatie over CMR-eigenschappen en daardoor mogelijk strengere classificaties.”
“Voor werkgevers betekent dit dat de discussie over chemische veiligheid alleen maar belangrijker wordt en dat het inventariseren van de classificaties van stoffen die op de werkvloer worden gebruikt regelmatig moet worden herhaald. Een nieuwe classificatie kan vragen oproepen over stoffen die al jaren in een proces zitten. Dan helpt het om niet vanuit angst te reageren, maar systematisch te kijken: welke stof gebruiken we, hoe
gevaarlijk is die, wie komt ermee in contact en hoeveel? En wat kunnen we eraan doen?”
Welk advies zou je organisaties willen meegeven als het gaat om het beheer van gevaarlijke stoffen?
“Verlies chemische veiligheid niet uit het oog. In bedrijven krijgt procesveiligheid vaak veel aandacht. Dat begrijp ik: de gevaren zijn direct zichtbaar en de gevolgen van een incident kunnen enorm zijn.”
“Bij chemische blootstelling zie je de gevolgen vaak pas op langere termijn. Daardoor voelt het risico minder urgent. Maar de uiteindelijke impact op mens en milieu kan minstens zo groot zijn. Zorg dus dat je weet met welke stoffen mensen werken en hoe groot de blootstelling werkelijk is. Pas als je dat weet, kun je de juiste maatregelen nemen.”
Tot slot: zelf verruil je je laptop ook graag voor de werkvloer. Is dat wat je zoekt in je nieuwe rol?
“Zeker. Bij Nouryon merkte ik al dat ik de bezoeken aan productielocaties het interessantst vond. Daar zie je wat er écht gebeurt. Je praat met mensen, ziet hoe ze met stoffen werken en ontdekt waar verbetering mogelijk is. Dan komt toxicologie tot leven. En eerlijk gezegd vind ik het heerlijk om achter mijn laptop vandaan te komen.”
“Die praktische aanpak past bij mij. Ik ben boerendochter en groeide op in Laren in de Achterhoek. Ik houd van concreet en nuchter. Bij Tetra Tech komt dat mooi samen. Arbeidshygiënisten brengen de blootstelling op de werkvloer in kaart en als toxicoloog help ik beoordelen wat die blootstelling betekent voor de gezondheid. Juist in die combinatie kijk ik ernaar uit om te werken aan een veilige en gezonde werk- en leefomgeving.”
“Een classificatie vertelt nog niet hoe groot het risico in de praktijk is.’ .”
Joanne Salverda, toxicoloog.
Benieuwd wat we voor jou kunnen betekenen? Onze experts denken graag mee.
